2.3.9. Verstand en geweten

schema verstand en geweten

Verstand

Je verstand is het aspect van je ziel waar je gedachten zich bewegen. Met je verstand verwerk je informatie en ideeën die vanuit de buitenwereld of van binnen uit komen. Je verstand bevat twee kanten die in zekere zin elkaars tegenpool zijn en elkaar aanvullen: het analytische denkvermogen en het creatieve denkvermogen. Het analytische denkvermogen wordt ook in verband gebracht met intelligentie.

Met je analytische denkvermogen kun je:

  • gegevens sorteren, combineren en verwerken
  • conclusies trekken uit gebeurtenissen en feiten,
  • kennis verzamelen
  • begrijpen wat je leest of hoort, inzicht krijgen

Met je creatieve denkvermogen kun je:

  • fantaseren, inbeelden, allerlei dingen in je gedachten voorstellen
  • allerlei kunstuitingen produceren, zoals muziek, dichtkunst, beeldende kunst
  • nieuwe gedachten genereren

Geweten

Je geweten is een belangrijke functie van je hart ter ondersteuning van je verstand. Omdat hart en ziel min of meer in elkaar overvloeien is er natuurlijk geen precieze grens aan te wijzen tussen verstand en geweten. Met je geweten kun je onder meer:

  • bezig zijn met diepere gedachten en overwegingen
  • beoordelen of iets goed of slecht is, waar of onwaar, echt of onecht
  • zonden en tekortkomingen waarnemen
  • hanteren van overtuigingen, normen en idealen
  • wijsheid ontwikkelen

Enkele van deze mogelijkheden gaan we nu iets verder uitwerken.

Geweten - diepere gedachten

Een paar voorbeelden van diepere gedachten en overwegingen:

"Hij (=God) heeft een krachtig werk gedaan door Zijn arm. Hij heeft hen die hoogmoedig zijn in de gedachten van hun hart uiteengedreven." (Lucas 1:51, HSV2010)

"Nu waren daar enige van de schriftgeleerden gezeten en zij overlegden in hun harten..." (Marcus 2:8, NBG1951)

"Er ontstond een meningsverschil onder hen over de vraag wie van hen de belangrijkste was. Maar toen Jezus de overweging van hun hart zag, nam Hij een klein kind en zette dat bij Zich." (Lucas 9:46-47, HSV2010)

De 'overwegingen in het hart' zijn gedachten waarvan we ons maar ten dele bewust zijn. Ons diepe denkvermogen is ook de plaats waar onze wijsheid groeit en ons inzicht in de belangrijke dingen van het leven. Daarmee kan men open staan of juist blind zijn voor de waarheid van God:

"... Lydia, een purperverkoopster uit de stad Thyatira, hoorde toe, en de Here opende haar hart zodat ze aandacht schonk aan hetgeen door Paulus gezegd werd." (Handelingen 16:14, NBG1951)

"Tot op vandaag ligt er een sluier over hun hart, telkens als de wet van Mozes wordt voorgelezen." (2 Korintiërs 3:15, NBV2004)

Geweten - goedkeuring of afkeuring

Het geweten helpt je om onderscheid te maken tussen goed en kwaad, tussen waarheid en leugen, tussen echt en onecht. Het is als het ware de scheidsrechter en bewaker van je hart. Een goed ontwikkeld geweten leidt tot een gezond plichtsbesef en spoort je aan tot moreel verantwoorde keuzen en daden. Het spoort je ook nadrukkelijk aan om eerlijk te zijn.

Je geweten beoordeelt alles wat in je ziel omgaat en geeft zijn goedkeuring of afkeuring op grond van je eigen normen, principes en idealen. Als je bijvoorbeeld overweegt om iets te gaan doen, zegt het geweten je van tevoren of het akkoord is of juist niet. Ook nadat je iets gedaan hebt spreekt het geweten zich uit om je te laten weten of het goed was wat je gedaan hebt.

Goedkeuring door je geweten resulteert vaak in een tevreden gevoel. Afkeuring zorgt voor schuldbesef in je verstand, en vaak ook gevoelens van schaamte. Je geweten beoordeelt ook jezelf als persoon. Als je jezelf positief beoordeelt versterkt dat je gevoel van eigenwaarde. Als je jezelf negatief beoordeelt, leidt dat tot een gevoel van schaamte of, als dat veelvuldig gebeurt, tot minderwaardigheidsgevoelens.

Ontwikkeling van het geweten

De ontwikkeling van het geweten begint bij kinderen op de leeftijd van 3-5 jaar. Dan ontstaat langzamerhand een zeker normbesef, doordat het leert dat de ouders bepaald gedrag goedkeuren en ander gedrag afkeuren. Toepassing van straf en beloning kan daar vanaf die tijd goed bij helpen. Op die leeftijd kunnen ze zich nog niet goed verplaatsen in de gedachten en gevoelens van anderen dus het is ze niet kwalijk te nemen als ze anderen onbewust kwetsen. Het belang van regels of normen is buitengewoon groot: ze zorgen voor gezonde stabiliteit in je leven, mits ze consequent worden toegepast. Vooral in de kleuterleeftijd is het van belang dat kinderen leren om goed met regels om te gaan.

Op de leeftijd van 6-8 jaar hangen kinderen tamelijk sterk aan regels, zonder dat ze de onderliggende bedoelingen van die regels goed doorhebben. Dat is ook niet zo belangrijk; dat begrip komt later wel. Op de leeftijd van 9-11 jaar speelt het voorbeeld van de ouders een belangrijke rol. Ze beginnen de onderliggende betekenis van regels te begrijpen. Vanaf ongeveer 12 jaar is het geweten redelijk ontwikkeld en kunnen kinderen een goed besef van goed en kwaad hebben. In de puberteit gaan kinderen vooral de regels van ouders en anderen uittesten, maar dat is een ander verhaal.

Het is een joods gebruik dat kinderen op 12-jarige leeftijd Bar Mitswa ondergaan, waarna ze zelf verantwoordelijk zijn voor hun daden met een voldoende besef van goed en kwaad. Daarvoor waren de vaders verantwoordelijk voor het gedrag van hun kinderen. Zo'n ritueel geeft wel veel duidelijkheid in een gezin! Ook voor niet-joden is het een goede zaak om kinderen vanaf ongeveer die leeftijd verantwoordelijk te stellen voor hun daden; dat is goed voor het proces van zelfstandig en volwassen worden.

Verstand, geweten en geloof

Met het verstand kunnen we Gods waarheid (vooral uit de Bijbel) tot ons nemen, verwerken en ons eigen maken. Gods waarheid is de basis van het geloofsleven. Het geloof zelf is een aangelegenheid van het hart, waarbij het geweten een belangrijke rol speelt.

Door de invloed van de zonde is het geweten van alle mensen op aarde aangetast.

"... hun overpeinzingen zijn volkomen zinloos hun onverstandig hart is verduisterd." (Romeinen 1:21, NBV2004)

De verstandskant van je bekering houdt in dat Gods Geest in de eerste plaats je verstand opent om de waarheid te vatten. Die innerlijke overtuiging vindt dus plaats in je geweten. Dat geldt ook voor de overtuiging die je krijgt dat je vanuit jezelf een zondaar bent en niet kunt leven zonder Gods vergeving. Daarmee wordt een basis gelegd voor het geloof dat ertoe leidt om je leven aan Jezus over te geven.

Bij een wedergeboren mens is Gods Geest in de geest van de mens komen wonen om vandaar uit een reinigende werking op het geweten uit te oefenen. Dit gebeurt doordat de wedergeboren mens vergeving van zonden ontvangt. Het gezuiverde geweten wordt afgestemd op Gods normen. Hierover is in het Oude Testament al geprofeteerd door Jeremia toen hij schreef over het Nieuwe Verbond:

"... Ik zal mijn wet in hun binnenste leggen en hem in hun hart schrijven..." (Jeremia 31:33, NBV2004)

Van ongelovigen zegt de Bijbel echter het volgende:

"... verduisterd in hun verstand, vervreemd van het leven Gods om de onwetendheid, die in hen heerst..." (Efeziërs 4:18, NBG1951)

Geloofszekerheid

Geloofszekerheid is de verstandelijke kant van het geloof. Gedurende het proces van geloofsgroei speelt het verstand en geweten een cruciale rol. Het is belangrijk om een fundament van waarheid in je leven te hebben en om het onderscheid te leren zien tussen waarheid en de leugens waar je mee geconfronteerd wordt. De waarheid wordt verwoord in de Bijbel, waaruit je Gods wil leert kennen. Ook leer je open te staan voor Gods persoonlijke leiding in je leven. Op grond daarvan ontwikkel je een gezonde, Bijbelse positieve manier van denken. Het is van levensbelang om je geweten rein te houden door zonden te vermijden en zo nodig te belijden.

Dit wordt allemaal uitvoerig uitgewerkt in 'Herschepping' deel 6 'Geloofszekerheid'.

 

Herschepping 2.0. Een uitgebreide, samenhangende serie studies over Bijbelse onderwerpen
voor persoonlijke opbouw en gespreksgroepen over Gods herscheppende werk in het leven van de gelovige.
copyright © 2013 - voor het laatst bijgewerkt op 4 januari 2017